Lịch sử Việt Nam từ gốc đến năm 1884

Chia sẽ ebook : http://downloadsachmienphi.com/
Tham gia cộng đồng chia sẽ sách : Fanpage : https://www.facebook.com/downloadsachfree
Cộng đồng Google :http://bit.ly/downloadsach

Table of Contents
Chưa được đặt tên
Thời dựng nước (2879 (?) - 207 tr.CN)
I. Nước Văn Lang - Họ Hồng Bàng (2879 (?) - 258 tr.CN)
II. Nước Âu Lạc và Thục An Dương Vương (258-207)
III. Trạng thái kinh tế thời Hùng Vương - An Dương Vương
IV. Đời sống văn hóa
V. Di tích tiêu biểu
Thời Bắc Thuộc (207 tr.CN - 906)
I. Các ách đô hộ phương Bắc - các cuộc khởi nghĩa
II. Di sản văn hóa tiêu biểu
Chưa được đặt tên
Bước đầu nền độc lập Tự chủ - Khúc - Ngô - Đinh - Lê (906-1009)
I. Họ Khúc đặt nền móng tự trị (906-923)
II. Các nhà Ngô - Đinh - Lê (939-1009)
III. Tình hình kinh tế, văn hóa thời Ngô - Đinh - Lê
IV. Di sản văn hóa tiêu biểu
Nhà Lý (1010-1225)
I. Lý Bát Đế
II. Chính quyền Nhà Lý
III. Phát triển kinh tế
IV. Phát triển văn hóa - xã hội
V. Nhân vật tiêu biểu
VI. Di sản văn hóa tiêu biểu
Nhà Trần (1225-1400)
I. Giai đoạn hưng thịnh của nhà Trần
II. Giai đoạn suy vong

III. Kinh tế - Xã hội dưới đời Trần
IV. Phát triển văn hóa
V. Nhân vật, di tích tiêu biểu
Nhà Hồ - giai đoạn Thuộc Minh (1400-1428)
I. Nhà Hồ (1400-1407)
II. Giai đoạn thuộc Minh (1407-1427)
III. Cuộc kháng chiến chống Minh (1418-1427)
Nhà Hậu Lê (1428-1527)
I. Chính trị - xã hội đại việt dưới đời các vua
II. Kinh tế
III. Phát triển văn hóa
IV. Nhân vật tiêu biểu
V. Di sản văn hóa tiêu biểu
Nhà Mạc - Nam Bắc Triều (1527 - 1592)
1. Nhà Mạc được thành lập
2. Cuộc nổi dậy của nhóm Phù Lê
3. Thế cuộc Nam Bắc triều
Đại Việt Thời kỳ phân liệt - Trịnh - Nguyễn (1600 - 1777)
I. Quá trình phân ly hai đàng
II. Các vấn đề chính trị - kinh tế
III. Các vấn đề xã hội - văn hóa
IV. Di tích, Danh thắng tiêu biểu
Nhà Tây Sơn (1771 - 1802)
I. Tình hình Đại Việt trong ba thập niên cuối thế kỷ XVIII

Thời dựng nước (2879 (?) - 207 tr.CN)
I. Nước Văn Lang - Họ Hồng Bàng (2879 (?) - 258 tr.CN)
II. Nước Âu Lạc và Thục An Dương Vương (258-207)
III. Trạng thái kinh tế thời Hùng Vương - An Dương Vương
IV. Đời sống văn hóa
V. Di tích tiêu biểu
Thời Bắc Thuộc (207 tr.CN - 906)
I. Các ách đô hộ phương Bắc - các cuộc khởi nghĩa
II. Di sản văn hóa tiêu biểu

Bước đầu nền độc lập Tự chủ - Khúc - Ngô - Đinh - Lê (906-1009)
I. Họ Khúc đặt nền móng tự trị (906-923)
II. Các nhà Ngô - Đinh - Lê (939-1009)
III. Tình hình kinh tế, văn hóa thời Ngô - Đinh - Lê
IV. Di sản văn hóa tiêu biểu
Nhà Lý (1010-1225)
I. Lý Bát Đế
II. Chính quyền Nhà Lý
III. Phát triển kinh tế
IV. Phát triển văn hóa - xã hội
V. Nhân vật tiêu biểu
VI. Di sản văn hóa tiêu biểu
Nhà Trần (1225-1400)
I. Giai đoạn hưng thịnh của nhà Trần
II. Giai đoạn suy vong

III. Kinh tế - Xã hội dưới đời Trần
IV. Phát triển văn hóa
V. Nhân vật, di tích tiêu biểu
Nhà Hồ - giai đoạn Thuộc Minh (1400-1428)
I. Nhà Hồ (1400-1407)
II. Giai đoạn thuộc Minh (1407-1427)
III. Cuộc kháng chiến chống Minh (1418-1427)
Nhà Hậu Lê (1428-1527)
I. Chính trị - xã hội đại việt dưới đời các vua
II. Kinh tế
III. Phát triển văn hóa
IV. Nhân vật tiêu biểu
V. Di sản văn hóa tiêu biểu
Nhà Mạc - Nam Bắc Triều (1527 - 1592)
1. Nhà Mạc được thành lập
2. Cuộc nổi dậy của nhóm Phù Lê
3. Thế cuộc Nam Bắc triều
Đại Việt Thời kỳ phân liệt - Trịnh - Nguyễn (1600 - 1777)
I. Quá trình phân ly hai đàng
II. Các vấn đề chính trị - kinh tế
III. Các vấn đề xã hội - văn hóa
IV. Di tích, Danh thắng tiêu biểu
Nhà Tây Sơn (1771 - 1802)
I. Tình hình Đại Việt trong ba thập niên cuối thế kỷ XVIII
II. Triều đại Quang Trung
III. Cuộc đối đầu Tây Sơn - Nguyễn Ánh
IV. Di tích tiêu biểu
Nhà Nguyễn (1802 - 1858)
I. Chính quyền nhà Nguyễn

II. Phát triển kinh tế - xã hội
III. Các vấn đề tư tưởng - văn hóa
IV. Di tích tiêu biểu

Giai đoạn trước thế chiến thứ nhất
I. Thực dân Pháp xâm lược Việt Nam
II. Bộ máy cai trị của thực dân Pháp
III. Phong trào yêu nước
Giai đoạn sau thế chiến thứ nhất (1919-1945)
I. Đợt khai thác lần thứ hai của Pháp
II. Sự phân hóa trong xã hội Việt Nam
III. Phong trào chống Pháp
IV Công cuộc giải phóng dân tộc

Cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp (1945-1975)
I. Nước Việt Nam Dân Chủ Cộng Hòa ra đời
II. Kháng chiến toàn quốc
Cuộc kháng chiến chống đế Quốc Mỹ (1954-1975)
I. Tình hình Việt Nam, sau hiệp định Genève
II. Cả nước chiến đấu chống đế quốc Mỹ xâm lược
III. Cuộc thắng lợi cuối cùng
IV. Nhân vật

Thời dựng nước (2879 (?) - 207 tr.CN)
I. Nước Văn Lang - Họ Hồng Bàng (2879 (?) - 258 tr.CN)
Đây là giai đoạn mang tính chất nửa lịch sử nửa thần thoại khi con người Việt cổ còn chưa
có chữ viết. Lịch sử chỉ được ghi nhớ lại qua truyền khẩu mà thôi.
Dựa vào truyền thuyết, sách Đại Việt Sử Ký Toàn Thư của Ngô Sĩ Liên viết rằng Lộc Tục lên
làm vua vùng đất phía Nam núi Ngũ Linh (Quảng Đông) vào năm 2879 trước Công Nguyên. Lộc
Tục lấy hiệu là Kinh Dương Vương, đặt quốc hiệu là Xích Quỷ. Cương vực Xích Quỷ khá rộng
lớn, phía Bắc là núi Ngũ Linh, phía Nam giáp nước Hồ Tôn (sau này là vương quốc Champa),
phía Tây giáp Ba Thục (Tứ Xuyên) và phía Đông là biển Nam Hải.
Kinh Dương Vương lấy nàng Thần Long, con gái của chúa hồ Động Đình sinh được một
người con là Sùng Lãm. Sùng Lãm lên làm vua thay Kinh Dương Vương lấy hiệu là Lạc Long
Quân. Tương truyền rằng Lạc Long Quân có gốc rồng từ dòng họ của mẹ nên thường ở dưới
động nước. Khi người dân có việc cần giải quyết, thường đến trước động nước kêu to lên: "Bố
ơi, ở đâu? Hãy đến với ta". Thế là Lạc Long Quân liền lên cạn giải quyết mọi việc khó khăn cho
dân chúng.
Lạc Long Quân gặp được Âu Cơ và lấy nàng làm vợ. Họ sinh ra một trăm người con trai
(hoặc 100 trứng).
Một hôm, khi các người con trai đã trưởng thành Lạc Long Quân nói với nàng Âu Cơ: "Ta là
giống rồng, sống dưới nước, nàng là tiên, sống trên cạn. Thủy hỏa khắc nhau, không sống lâu
bền với nhau được".
Thế là hai người chia tay. Năm mươi người con ở lại với cha dưới động nước. Năm mươi
người con kia theo mẹ lên cạn. Họ đến sống ở đất Phong Châu (Vĩnh Phú), tôn người con cả lên
làm vua và cùng nhau xây dựng cơ đồ. Cũng từ truyền thuyết này mà người Việt vẫn cho rằng
tổ tiên của mình là tiên rồng.
Người con cả lên làm thủ lĩnh vùng đất mới. Đó là Hùng Vương thứ nhất. Bắt đầu một thời
đại mà sử sách gọi là thời đại Hùng Vương. Hùng Vương đặt tên nước là Văn Lang, đóng đô ở
Bạch Hạc (Việt Trì, Vĩnh Phú). Vua chia nước ra làm 15 bộ. Đa số các em của vua cai trị các bộ
này. Họ được gọi là Lạc tướng và có quyền cha truyền con nối.
Dưới các bộ là các công xã nông thôn có các Bố chính tức là các già làng đứng đầu. Vua có
một hàng ngũ quan chức để giúp mình trị nước. Các quan ấy được gọi là Lạc hầu. Các con trai
của vua gọi là Quan lang còn con gái thì gọi là Mị Nương (mệ). Đó là tổ chức nhà nước sơ khai
đầu tiên của dân tộc Lạc Việt.

II. Nước Âu Lạc và Thục An Dương Vương (258-207)
Có nhiều giả thuyết về trường hợp An Dương Vương lên làm vua nước Âu Lạc. Theo một số
sách sử như Đại Việt Sử Ký Toàn Thư (Ngô Sĩ Liên), Việt Sử Tiêu án (Ngô Thời Sỹ), An Dương

Vương tên là Thục Phán, nguyên là thủ lĩnh xứ Thục (hiện nay chưa xác định được xứ Thục ở
đâu). Vào năm 257 trước Công Nguyên, Thục Phán đem quân đánh Hùng Vương thứ Mười
Tám. Hùng Vương cậy mình có binh hùng tướng mạnh, không lo phòng bị, chỉ ngày đêm uống
rượu, đàn hát. Quân Thục Phán tấn công bất ngờ, Hùng Vương không chống cự được, phải nhảy
xuống giếng tự tử.
Nhưng, lại có giả thuyết cho rằng Thục Phán là thủ lĩnh người Tây Âu, cư trú trên địa bàn
phía Bắc nước Văn Lang. Vào năm 214 tr. CN. Tần Thủy Hoàng (Hoàng Đế Trung Hoa) sai
tướng là Đồ Thư sang đánh đất Bách Việt. Người Tây Âu và người Lạc Việt cùng nhau đứng lên
chống quân Tần. Sau khi thành công đuổi được quân xâm lăng, Hùng Vương thứ Mười Tám
nhường ngôi cho Thục Phán.
Dù tình huống lên ngôi của Thục Phán chưa được xác định rõ ràng, nhưng tất cả đều công
nhận sự việc Thục Phán hợp nhất vùng đất của mình vào Văn Lang mà lập nên nước Âu Lạc.
Thời An Dương Vương được chép lại vẫn nhiều tính chất hoang đường, truyền thuyết. Như
truyền thuyết thần Kim Quy giúp vua xây thành Cổ Loa và tặng chiếc nỏ thần để giữ cơ đồ.
Triệu Đà là quan úy quận Nam Hải, cho quân tiến đánh Âu Lạc nhiều lần nhưng không thành
vì Âu Lạc có thành Cổ Loa hiểm yếu cùng chiếc nỏ thần diệu trấn giữ. Triệu Đà bèn hòa hoãn,
cầu hôn con gái của An Dương Vương cho con trai của mình là Trọng Thủy. An Dương Vương
đồng ý. Trọng Thủy ở rể tại Âu Lạc ba năm để do thám và tráo được lấy nỏ. Vì thế khi quân
Triệu Đà kéo đến thì nỏ thần mất hiệu nghiệm. Quân Âu Lạc tan vỡ. An Dương Vương đem M?
Châu lên ngựa chạy loạn. Đến núi Mộ Dạ (Nghệ An), thần Kim Quy hiện lên, lên án M?châu là
giặc. An Dương Vương liền chém chết con gái và nhảy xuống bể tự tử. Dân Việt mất nền tự chủ
từ đấy cho đến ngàn năm sau.

III. Trạng thái kinh tế thời Hùng Vương - An Dương Vương
Vào thời kỳ này, tuy sinh hoạt săn bắn và hái lượm vẫn còn giữ một vai trò quan trọng trong
đời sống kinh tế của cư dân, nhưng nghề chài lưới và nghề nông đã có những bước phát triển
đáng kể.
Thời ấy, ngư dân vẫn thường hay bị những loài cá dữ sát hại. Vua Hùng bèn dạy cho dân
cách xâm trên mình hình ảnh những con cá sấu để thủy quái tưởng lầm là đồng loại mà không
sát hại nữa. Từ đó dân Lạc Việt có tục xâm mình. Tục này kéo dài đến đời vua Trần Anh Tông
(1293-1314) mới dứt.
Nghề đánh cá đã phát triển với các dụng cụ đánh bắt như lưới có chì lưới bằng đất nung,
lưỡi câu bằng đồng thau, mũi lao có ngạnh bằng xương.
Vua Hùng lại chỉ cho dân cách trồng lúa và chính bản thân vua vẫn hàng năm lên núi cầu
trời đất cho được trúng mùa. Chỗ núi vua lên khấn vái lúa về sau được gọi là núi Hùng (thuộc
xã Hy Cương, huyện Phong Châu, Vĩnh Phú). Thuở ấy Văn Lang có ruộng lạc, tức là ruộng ở chỗ
trũng nằm ven sông Hồng, sông Mã. Dân theo thủy triều lên xuống mà làm ruộng, được gọi là
Lạc dân. Lạc dân dùng phương pháp thủy nậu để cấy lúa bằng cách lấy chân đạp cho cỏ sụt bùn
rồi mới lấy cấy lúa lên. Thoạt tiên đó là những giống lúa hoang. Về sau được Lạc dân thuần

dưỡng để trở thành hạt gạo nếp thơm dẻo. Nhưng dân Lạc không chỉ độc canh cây lúa mà còn
trồng các loại rau củ, cây trái nữa. Qua các sự tích ta thấy đã có trầu cau, dưa hấu. Ngoài ra còn
có khoai đậu, trồng dâu, nuôi tằm.
Kỹ thuật luyện kim phát triển mạnh, cư dân Lạc Việt đã biết làm ra những công cụ sản xuất
bằng kim loại như rìu đồng và quan trọng nhất là cày đồng và lưỡi hái bằng đồng ảnh hưởng
mạnh đến sinh hoạt nông nghiệp. Lưỡi cày thời ấy có hình cánh bướm hoặc hình tam giác. Và
xuất sắc đặc biệt là dân Lạc Việt đã đúc nên những chiếc đồng phức tạp đòi hỏi một trình độ kỹ
thuật văn hóa cao.
Những dụng cụ sinh hoạt như mâm đồng, đục, kim dao, lưỡi câu, chuông và đồ trang sức
cũng được sản xuất với số lượng đáng kể. Ngoài ra, đã có nghề luyện sắt (di tích Gò Chiền Vậy)
và nghề gốm.

IV. Đời sống văn hóa
1. Văn hóa vật chất
1.1. Cư trú
Nhà được dựng theo kiểu nhà sàn. Nguyên liệu là gỗ, tre, nứa, lá. Nhà có mái cong hình
thuyền hoặc mái tròn và sàn thấp. Nhà chưa có vách, đuôi mái gối sát sàn nhà. Cầu thang lên
đặt trước nhà.
Các ngôi nhà được bố trí quây tụ ở ven đồi, đỉnh gò, chân núi, nếu gần sông suối thì nằm
trên các giải đất cao để tránh lụt lội.
1.2 Trang phục
* Đầu tóc: có 3 kiểu chính
Cắt ngắn ngang vai dùng cho cả nam lẫn nữ
Búi tóc búi lên đỉnh đầu, có trường hợp chít khăn lên búi tóc. Loại kiểu tóc này
cũng được cả nam lẫn nữ sử dụng. Về nữ, có trường hợp chít khăn lên búi tóc.
Loại kiểu tóc kết đuôi sam và có vành khăn nằm ngang trán thì chỉ dùng cho phụ
nữ.
* Mặc: Cách phục sức đã có sự phân biệt nam nữ. Nữ mặc váy, thân để trần, đi chân đất. Váy
có hai kiểu là kín và mở, ngắn đến đầu gối, có khi có đệm váy. Phụ nữ giàu có ăn mặc có phần
chải chuốt hơn, khăn chóp nhọn trùm lên búi tóc, đủ cả váy, áo và yếm, áo cánh xẻ ngực, thắt
lưng có trang trí. Váy kín có trang trí, buông chùng đến gót chân, đệm váy có hình chữ nhật
cũng có trang trí, thả trước bụng hay sau mông.
Nam đi chân không, ở trần, mặc khố. Khố có hai kiểu, kiểu quấn một vòng và kiểu quấn hai
vòng. Có đuôi thả đàng sau.
Trang phục lễ hội không phân biệt nam nữ. Thường là váy kết bằng lá hay bằng lông vũ. Mũ
kết bằng lông chim có cắm thêm bông lau ở phía trên hoặc phía trước.

Đồ trang sức: người thời Hùng Vương cả nam lẫn nữ đều rất ưa thích dùng dùng đồ trang
sức. Nam cũng như nữ đều đeo vòng tai. Ngoài ra, các trang sức hạt chuỗi, nhẫn và vòng tay rất
phổ biến.
Hình dáng của vòng tay rất đa dạng: hình vành khăn, hình tròn, hình tròn có mấu. Hạt chuỗi
có hình trụ, hình trái xoan, hình tròn. Vòng nhẫn hình tròn hoặc hình bện thừng. Vòng tay có
tiết diện chữ nhật, hình ống, hoặc có cánh.
Chất liệu của các đồ trang sức là những kim loại cao cấp như vàng bạc. Thường là bằng đá,
đồng thau, rất ít khi bằng ngọc nhưng được tạo thành với khiếu thẩm mỹ cao.
1.3 Ăn uống
Thức ăn chính là gạo nếp tẻ, đã có dụng cụ bếp núc như nồi, chõ. Sách Lĩnh Nam Chích Quái
ghi lại là dân Lạc đã biết làm mắm: "Lấy cầm thú, cá, ba ba làm mắm". Họ cũng biết làm rượu,
làm bánh.
Thức ăn thường là cá, gà, vịt, chim, heo, chó, trâu, hươu, nai, cáo, khỉ, ba ba, rùa, cua ốc... với
các hương liệu: gừng muối, trầu cau, đất hun.
2. Văn hóa xã hội
2.1 Hôn nhân
Có một số tục lệ như lấy gói đất, gói muối tượng trưng cho tình nghĩa vợ chồng. Vì thế có
câu: "Tục hôn nhân lấy gói đất (hoặc lấy gói muối) làm đầu". Một số nghi thức khác trong hội lễ
ghi nhận được là ném bùn, ném đất và hoa quả vào người chàng rể. Nghi thức chủ yếu nhất là
hai vợ chồng mới ăn chung bát cơm nếp. Sau khi ăn bát cơm nếp, họ được cộng đồng công
nhận là vợ chồng.
2.2 Tang ma
Khi trong nhà có người chết, người ta giã vào cối, đó là tín hiệu thông tin cho hàng xóm,
láng giềng biết để đến giúp đỡ.
Người chết có quyền đem theo một số tài sản để sử dụng trong cuộc sống khác. Các đồ tùy
táng là những đồ dùng hàng ngày và đồ trang sức.
Thời ấy người chết được hỏa táng hay được chôn cất. Các nhà khảo cổ học đã đào được các
quan tài độc mộc. Đó là một thân cây khoét rỗng có hình dáng giống như chiếc thuyền độc
mộc.
2.3 Phong tục khác
Khi trẻ sơ sinh ra đời, dân Lạc có tục lệ lót ổ cho trẻ bằng lá chuối tươi. Khi trẻ lớn lên được
làm lễ thành đinh, Lễ thành đinh mang tính thử thách năng lực của các thanh niên, thường
được tổ chức những buổi thi tài trong các ngày hội. Sau lễ thành đinh, thanh niên trở thành
thành viên lao động mới của xã hội.
3. Văn hóa tinh thần

3.1 Vẽ: Nghệ thuật vẽ đã rất phổ biến với các hoa văn đa dạng trên các đồ gốm, trên các
trống đồng. Không những thế cư dân Văn Lang đã biết dùng màu để vẽ. Tục xăm mình là một
minh chứng về nghệ thuật vẽ màu của người Văn Lang.
Đề tài chính của nghệ thuật này là con người đang hoạt động, đang sống hồn nhiên. Đó là
quang cảnh nhảy múa, thổi khèn, giã cối... hoặc là quan hệ giữa con người và thiên nhiên. Mặt
trống đồng như một vũ trụ mà trung tâm là mặt trời. Hoạt động của con người quây tròn
chung quanh mặt trời đang tỏa sáng.
3.2. Nghệ thuật tạo tượng phát triển rất cao. Chất liệu là đất nung, đồng thau, đá... những
bức tượng mang dáng vẻ rất hồn nhiên, sinh động, ví dụ như bức tượng người ngồi thổi khèn,
tượng người cõng nhau nhảy múa thổi khèn cho thấy sự thoải mái, thanh nhàn trong cuộc
sống đơn giản. Bên cạnh đề tài là con người còn có các động vật gần trong sinh hoạt của con
người: gà, chó, chim...
3.3 Âm nhạc
Qua các hiện vật khảo cổ tìm được qua hình ảnh trên các trống đồng, ta thấy cư dân Văn
Lang rất ưa ca hát, nhảy múa. Họ hát đối đáp, đánh trống, đánh cồng hoặc hòa tấu cùng nhau
với đủ các dụng cụ âm nhạc mà họ đã sáng tạo được như sau:
Trống đồng có âm thanh dũng mãnh-trống da-Cồng chiêng (mỗi giàn chiêng có từ 6 đến 8
chiếc)-Chuông nhạc-Phách-Khèn...
3.4 Hội lễ
Hội lễ là một phần trong cuộc sống của dân Lạc. Trong các buổi lễ hội có những sinh hoạt
như sau:
Tục lệ đánh trống đồng: hoặc do một người đánh hoặc hòa tấu từng cặp trống đực cái,
người đánh trống bận lễ phục hình chim ở tư thế ngồi hay đứng.
Múa nhảy ca hát: Người trình diễn cũng bận lễ phục hình chim, có múa hóa trang, múa vũ
trang, múa hát giao duyên nam nữ. Múa hóa trang thường đội mũ có gắn lông chim, có từ ba
đến bảy người, có người cầm vũ khí, cầm khèn.
Hội giã cối: từng đôi nam nữ cầm chày dài giã cối tròn tạo nên hình ảnh tượng trưng cho sự
sinh phồn.
Các cuộc đua thuyền hào hứng với những chiếc thuyền độc mộc mình thon, mũi cong, đuôi
én.
Mọi sinh hoạt trên đều gắn với điều cầu mong thiết thực của cuộc sống như mong mưa
thuận, gió hòa, mong được mùa, mong sinh sản được nhiều.
3.5 Tín ngưỡng: dân Lạc thờ các lực lượng thiên nhiên (thần núi, thần sông, thần đất); thờ
các vật thiêng (thần rồng, chim, hổ); thờ anh hùng (Phù Đổng).
3.6. Truyện kể: thời đại Hùng Vương - An Dương Vương để lại trong nền văn hóa dân tộc
một kho tàng truyện kể phong phú, giúp ta hình dung được phần nào cách sống của người thời

ấy. Truyện Trầu Cau nói về nguồn gốc của thói quen ăn trầu. Truyện Bánh Chưng Bánh Dày giải
thích quan niệm trời tròn đất vuông cùng tục nấu bánh chưng của người Việt vào các dịp Tết.
Truyện An Tiêm cho biết thời ấy con người đã biết trồng trọt. Truyện Sơn Tinh-Thủy Tinh là
cách giải thích mộc mạc nhưng rất trữ tình về nạn lụt lội hàng năm ở miền quanh núi Ba Vì.
Mối tình thơ mộng giữa Tiên Dung và Chử Đồng Tử được cụ thể hóa bằng hình ảnh đầm Dạ
Trạch và bãi Tự Nhiên. Tinh thần yêu nước được sớm tuyên dương qua hình ảnh của Phù Đổng
Thiên Vương. Các truyền thuyết thần thoại ấy đã được kể từ thế hệ này đến thế hệ khác, truyền
mãi đến nay, qua biết bao thời gian mà vẫn giữ được tính tưởng tượng dồi dào của người Lạc
xưa.

V. Di tích tiêu biểu
Thời gian đã tàn phá hầu hết di tích của thời Hùng Vương, ta chỉ có một số dấu tích được
xây dựng vào các thế kỷ sau với mục đích tưởng nhớ thời dựng nước. Đó là trường hợp Đền
Hùng. Còn trong trường hợp thành Cổ Loa, đã phải nhờ đến khảo cổ học để vạch lại một số
đường nét của dấu vết xưa.
Đền Hùng
Ngọn núi Hùng tọa lạc ở thôn Cổ Tích, xã Hy Cương, huyện Phong Châu, tỉnh Vĩnh Phú. Nơi
đây vào ngày 19.9.1954, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đến thăm và phát biểu cùng các chiến sĩ.
"Các vua Hùng đã có công dựng nước, Bác cháu ta phải cùng nhau giữ lấy nước"
Núi Hùng cao 175m và có khoảng 150 loài thực vật. Rải từ chân núi lên đến đỉnh là cụm di
tích lịch sử, văn hóa Đền Hùng, gồm có ba cụm kiến thức, tính từ dưới lên là đền Hạ, đền Trung
và đền Thượng, nằm cách nhau theo cao độ.
Vòm cổng vào đền nằm ở chân núi phía Tây. Hai bên cột có hai câu đối với ý nghĩa như sau:
"Mở lối đắp nền, bốn mặt non sông qui một mối, Lên cao nhìn rộng, nghìn trùng đồi núi tựa
đàn con" (dịch từ chữ Hán)
Từ cổng leo lên 225 bậc thềm ta đến được đền Hạ. Đền này được xây vào khoảng thế kỷ
XVIII theo kiểu chữ nhị, là nơi mà theo truyền thuyết, Âu Cơ đã đặt cái bọc trăm trứng cầu khẩn
cho nở thành trăm người con trai. Ngoài đền Hạ còn có gác chuông và chùa Thiêng Quang,
được xây vào thời Lê (thế kỷ thứ XV). Trước cửa chùa có cây thiên tuế.
Đền Trung nằm cao cách đền Hạ 168 bậc thềm. Đây là ngôi đền được xây dựng trước nhất
của cụm kiến trúc đền Hùng, vào khoảng thế kỷ XIV. Sau đó đền bị hư hại đến thế kỷ XVII thì
được trùng tu lại và tồn tại cho đến nay. Đền được xây theo kiểu chữ nhất. Tương truyền nơi
đây ngày xưa các vua Hùng bàn việc nước với các Lạc hầu, Lạc tướng và cũng là nơi Lang Liêu
dâng bánh chưng, bánh dầy lên vua Hùng thứ sáu.
Đền Thượng được xây dựng từ thế kỷ XV, đến đầu thế kỷ XX, đền được trùng tu lại. Đền ở
gần đỉnh núi, cách đền Trung 102 bậc thềm, là nơi ngày xưa các vua Hùng cùng các bô lão làm
lễ tế trời, khấn thần lúa, và là nơi vua Hùng thứ Sáu lập đền thờ Thánh Gióng sau khi thắng giặc
Ân. Mộ Tổ (lăng HùngVương) nằm gần đền Thượng. Trước đây, mộ Tổ chỉ là một mô đất. Vào

năm 1874 mộ được xây dựng lại như kiểu dáng ngày nay. Tương truyền đấy là mộ của vua
Hùng thứ Sáu.
Sau núi, về phía Đông Nam còn có đền Giếng với giếng Ngọc, được xây dựng vào khoảng thế
kỷ thứ XVIII, là nơi các con gái vua Hùng xưa thường soi bóng chải tóc.
Hiện nay tại khu di tích này còn được xây dựng thêm nhiều công trình phụ, trong đó đáng
kể là bảo tàng Hùng Vương, giúp cho ta hình dung được một phần nào cuộc sống, sinh hoạt của
cư dân Lạc Việt.
Mỗi năm, vào mùa xuân, dân chúng từ mọi miền kéo về đây làm giỗ Tổ theo câu ca dao cổ
nhắc nhở:
"Dù ai đi ngược về xuôi
Nhớ ngày giỗ Tổ mồng mười tháng ba"
Lễ Hội đền Hùng được kéo dài trong bốn ngày, từ mồng 8 đến 11 tháng ba âm lịch, và ngày
chính hội, như câu ca nhắc nhở, là ngày mồng mười. Đông đảo dân chúng từ ngày mồng 8 đã
kéo đến thăm và dâng hương tại cả ba đền. Vào ngày chính hội, buổi quốc lễ được cử hành để
nhắc nhở mọi người đến cội nguồn của mình. Lễ vật để cúng không thể thiếu là bánh chưng,
bánh dày, để nhớ đến công ơn vua Hùng đã dạy dân trồng lúa cùng sự tích Lang Liêu. Ngoài ra
còn có cỗ tam sinh gồm lợn, bò, dê nguyên con, cạo lông. Lợn để sống, mỡ chài phủ kín toàn
thân, còn bò và dê thì được thui vàng, cộng với xôi màu trắng, tím, đỏ, thật đủ màu sắc.
Sau buổi quốc lễ là các tiết mục truyền thống như đám lễ rước, múa hát xoan, ca trù, ném
còn, đu tiên, chàm thau, đâm đuống, bắn nỏ, đấu vật. Đám rước có voi nan, ngựa gỗ, kiệu, lọng,
cờ xí. Người rước đi từng bước một trong nhịp chiêng trống. Đến đền Hạ, những người vác cờ
chạy quanh đền, còn các chiếc kiệu lại rập rình làm động tác kiệu bay.
Múa hát xoan (xoan là xuân) là dân ca Vĩnh Phú, có một kép đánh trống và bốn cô đào hát
thơ và dâng hương.
Trò "ném còn" còn được gọi là trò "tung còn tìm bạn tình", là một trò chơi hào hứng trong
các dịp lễ hội dân gian. "Còn" là một trái bằng vải, có hình vuông tám múi, bên trong lèn chặt
các hạt bông. Các góc của trái "còn" được đính thêm cái giải vải màu sặc sỡ. Một sợi dây chắc,
dài, được gắn vào một góc "còn". Dây này cũng được kết vải ngũ sắc, dùng để cầm và quay trái
còn lên cao tít. Khi chơi, hai bên nam nữ đứng cách nhau, tung "còn" qua một vòng tròn bằng
tre treo trên một cây tre trồng ở giữa. Ai tung được một đường "còn" uốn lượn rồi chui qua
vòng thì sẽ được nhiều điều may mắn. Chàng trai thương một cô gái nào thì tung thẳng "còn"
vào cô ấy. Nếu cô gái bắt lấy và tung trở lại cho chàng trai, ấy là cô gái đồng ý. Tung qua, ném
lại, tạo nên những đường còn lả lướt là dấu hiệu của hạnh phúc sẽ tới.
Trò đu tiên thường được diễn ra ở sân đền Hạ. Từng đôi cô gái, áo váy sặc sỡ, trang điểm
xinh tươi, đạp chân cho bàn đu quay. áo váy bay phất phới trong tiếng hát:
Này lên, này lên, này lên
Lên non Cổ Tích, lên đền Hùng Vương
Đền này có thờ Tổ Nam phương

Ba lần "Này lên" tương ứng với ba độ cao khác nhau của ba ngôi đền Hạ, Trung, Thượng
Hội đền Hùng càng rộng ràng trong tiếng "chàm thau" (đánh trống đồng) dũng mãnh của
các chàng trai, tiếng "đâm đuống" (giã gạo) nhịp nhàng của các cô gái, đưa người thưởng lãm
trở về một không gian xã hội xa xưa, bình dị nhưng sống động của người Việt.
Thành Cổ Loa
Khi lên làm vua, An Dương Vương hợp nhất hai nhóm dân tộc Tây Âu và Lạc Việt, lập ra
nước Âu Lạc. Sau đó, nhà vua cho dời đô từ Phong Châu về Phong Khê và hạ lệnh xây thành Cổ
Loa để bảo vệ kinh đô. Thành Cổ Loa xưa tọa lạc tại địa điểm xã Loa ngày nay, thuộc huyện
Đông Anh, ngoại thành Hà Nội.
Bối cảnh địa lý, xã hội
Vào thời Âu Lạc, Cổ Loa nằm vào vị trí trung tâm của đất nước và là nơi giao lưu quan trọng
của đường thủy. Đó là một khu đất đồi cao ráo nằm ở tả ngạn sông Hồng. Con sông này qua
nhiều thế kỷ bị phù sa bồi đắp và nay đã trở thành một con lạch nhỏ, nhưng xưa kia sông
Hoàng là một con sông nhánh lớn quan trọng của sông Hồng, nối liền sông Hồng với sông Cầu,
con sông lớn nhất trong hệ thống sông Thái Bình. Như vậy, về phương diện giao thông đường
thủy, Cổ Loa có một vị trí vô cùng thuận lợi hơn bất kỳ ở đâu tại đồng bằng Bắc bộ vào thời ấy.
Đó là vị trí nối liền mạng lưới đường thủy của sông Hồng cùng với mạng lưới đường thủy của
sông Thái Bình. Hai mạng lưới đường thủy này chi phối toàn bộ hệ thống đường thủy tại Bắc
bộ. Qua con sông Hoàng, thuyền bè có thể tỏa đi khắp nơi, nếu ngược lên sông Hồng là có thể
thâm nhập vào vùng Bắc hay Tây Bắc của Bắc Bộ, nếu xuôi sông Hồng, thuyền có thể ra đến
biển cả, còn nếu muốn đến vùng phía Đông Bắc bộ thì dùng sông Cầu để thâm nhập vào hệ
thống sông Thái Bình đến tận sông Thương và sông Lục Nam.
Phong Khê hồi ấy là một vùng đồng bằng trù phú có xóm làng, dân chúng đông đúc, sống
bằng nghề làm ruộng, đánh cá và săn bắn. Việc dời đô từ Phong Châu về đây có ý nghĩa lịch sử
quan trọng, đánh dấu một giai đoạn phát triển của dân Việt, đánh dấu giai đoạn người Việt
thiên cư từ vùng Trung du, rừng núi về định cư tại vùng đồng bằng. Việc định cư tại đồng bằng
chứng tỏ một bước tiến lớn trong các lãnh vực xã hội, kinh tế trong giao tiếp, trao đổi con
người dễ dàng đi lại bằng đường bộ hay bằng đường thủy; trong nông nghiệp các cánh đồng
bằng phẳng đã được khai thác có quy mô; trong công nghiệp sự sản xuất các công cụ như cuốc,
cày, hái bằng sắt đã tăng tiến.
Kỹ thuật xây thành
Theo sử cũ, thành được xây quanh co chín lớp, chu vi chín dặm, sâu nghìn trượng, xoáy tròn
như hình ốc, cho nên được gọi là Loa Thành ("loa" có nghĩa là con ốc). Thành còn có tên nôm là
Chạ Chủ và nhiều tên khác như Khả Lũ ("lũ" có nghĩa là quanh co nhiều lớp), Côn Lôn thành (ý
nói thành cao như núi Côn Lôn bên Trung Quốc) hoặc Việt Vương thành (thành của vua xứ
Việt), dân địa phương gọi bằng tên nôm là thành Chủ.
Để có đất xây thành, An Dương Vương phải cho dời dân tại chỗ đi nơi khác. Theo truyền
thuyết thì làng Quậy hiện nay nguyên vốn ở tại Cổ Loa đã phải dời xuống vùng đất trũng cuối
dòng sông Hoàng để An Dương Vương xây thành.

Thành Cổ Loa được các nhà khảo cổ học đánh giá là "tòa thành cổ nhất, quy mô lớn vào bậc
nhất, cấu trúc cũng thuộc loại độc đáo nhất trong lịch sử xây dựng thành lũy của nước ta"
Vào thời Âu Lạc, con người chỉ mới làm quen với một ít kỹ thuật sơ khai, công cụ lao động
còn rất thô thiển, ít hiệu quả, tất cả công việc đều do bàn tay người mà ra. Muốn xây được công
trình với "quy mô lớn vào bậc nhất" này, phải có một số lượng khổng lồ đất đào đắp, đá kè và
gốm rải, như vậy, nhà nước Âu Lạc hẳn đã phải điều động một số nhân công rất lớn để lao động
trong một thời gian rất dài mới có thể hoàn thành được. Các nhà khảo cổ học cho rằng đã phải
có đến hàng vạn người làm việc hàng năm cho công trình này.
Khi xây thành, người xưa đã biết lợi dụng tối đa và khéo léo các địa hình tự nhiên. Họ tận
dụng chiều cao của các đồi, gò, đắp thêm đất cho cao hơn để xây nên hai bức tường thành phía
ngoài, vì thế hai bức tường thành này có đường nét uốn lượn theo địa hình chứ không băng
theo đường thẳng như bức tường thành trung tâm. Người xưa lại xây thành bên cạnh con sông
Hoàng để dùng sông này vừa làm hào bảo vệ thành vừa là nguồn cung cấp nước cho toàn bộ hệ
thống hào vừa là đường thủy quan trọng. Chiếc Đầm Cả rộng lớn nằm ở phía Đông cũng được
tận dụng biến thành bến cảng làm nơi tụ họp cho đến cả hàng trăm thuyền bè.
Chất liệu chủ yếu dùng để xây thành là đất, sau đó là đá và gốm vỡ. Đá được dùng để kè cho
chân thành được vững chắc. Các đoạn thành ven sông, ven đầm được kè nhiều đá hơn các đoạn
khác. Đá kè là loại đá tảng lớn và đá cuội được chở tới từ các miền núi. Xen giữa đám đất đá là
những lớp gốm được rải dày mỏng khác nhau, nhiều nhất là ở chân thành và rìa thành để
chống sụt lở. Các cuộc khai quật khảo cổ học đã tìm thấy một số lượng gốm khổng lồ gồm ngói
ống, ngói bản, đầu ngói, đinh ngói. Ngói có nhiều loại với độ nung khác nhau. Có cái được nung
ở nhiệt độ thấp, có cái được nung rất cao gần như sành. Ngói được trang trí nhiều loại hoa văn
ở một mặt hay hai mặt.
Tường thành phía ngoài được xây dựng đứng để gây khó khăn cho đối phương, còn mặt
trong thì được xây thoai thoải để dễ dàng lên xuống.
Ba vòng thành Cổ Loa
Hiện nay thành Cổ Loa có ba vòng thành, mỗi vòng thành được gọi bằng tên tương đương
với vị trí của thành: thành ở trung tâm được gọi là thành Nội (hoặc thành Trong), bao ngoài
thành Nội là thành Trung (hoặc thành Giữa). Vòng ngoài cũng được gọi là thành Ngoại (thành
Ngoài).
Thành Nội có hình chữ nhật vuông vức và cân đối, nằm theo chính hướng Đông-Tây, NamBắc, chu vi 1650m. Thành cao trung bình khoảng 5m, mặt thành rộng từ 6m đến 12m, chân
thành rộng từ 20m đến 30m.
Trên mặt thành có đắp các ụ đất nhô ra ngoài rìa thành. Các ụ đất này được gọi là hỏa hồi.
Có tất cả 12 hỏa hồi đối xứng với nhau. Mỗi cạnh ngắn của thành có hai hỏa hồi giống nhau,
mỗi cạnh dài có bốn hỏa hồi dài ngắn khác nhau. Các hỏa hồi dài được bố trí nằm ở gần góc, ở
giữa là hai hỏa hồi ngắn hơn.
Thành Nội chỉ có một cửa trổ ngay chính giữa tường thành phía Nam, ắt hẳn là để kiểm soát

cho chặt chẽ việc xuất thành nhập thành.
Thành Nội dùng để bảo vệ khu cung cấm của An Dương Vương. Khu này ngày nay là đất
Xóm Chùa, thôn Cổ Loa. Nơi đây có đền thờ An Dương Vương và đình Cổ Loa.
Thành Trung bao bọc Thành Nội, không có hình dáng rõ rệt vì người xưa đã tận dụng địa
hình thiên nhiên bằng cách đắp nối các gò đất cao hoặc đắp men theo bờ của các đầm hồ. Chu
vi khoảng 6.500m. Chiều cao của thành trung bình từ 6m đến 12m. Đoạn cao nhất là Gò Ông
Voi ở vào góc Đông-Bắc. Mặt thành rộng không đều, trung bình là 10m. Chân thành rộng gấp
hai mặt thành.
Thành Trung có năm cửa: cửa Bắc, cửa Tây, cửa Tây-Nam, cửa Đông, cửa Đông và cửa Nam.
Cửa Đông còn gọi là cửa Cống Song, đó là một con đường thủy nối Đầm Cả với năm con rạch
phía trong thành Trung để cung cấp nước cho vòng hào của thành Nội.
Đặc biệt cửa Nam là cửa chung của cả hai thành Trung và thành Ngoại. Hai bức thành này,
khi chạy về phía Nam thì được đắp gần nhau và điểm gặp nhau của hai thành được bố trí thành
cửa chung. Đây là một điều hiếm có trong lịch sử xây thành của Việt Nam. Cửa Nam còn được
gọi là Trấn Nam Môn, là cửa chính và là mặt tiền của thành Cổ Loa nên có hai miếu thờ thần
trấn cửa ở ngay trên mặt thành hai bên cửa.
Khu đất nằm giữa thành Trung và thành Ngoại được dùng làm chỗ ở cho quan lại. Như vậy
nhà vua được bảo vệ rất kỹ càng.
Thành Ngoại cũng không có hình dáng...